Kafkasya\u2019da Sosruko isimli Nart\u2019\u0131n tasviri<\/figcaption><\/figure>\nAsl\u0131nda hemen hemen b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya mitolojileri, sizin dedi\u011finiz gibi \u201c\u00f6nce kaos vard\u0131, sonra\u2026\u201d diye ba\u015flar. Kafkas mitolojisi de b\u00f6yle ba\u015fl\u0131yor. Bu, esas\u0131nda bir \u015fiir ve b\u00fct\u00fcn mitolojiler bu \u015fiirin giri\u015fiyle ba\u015flar: \u00d6nce karanl\u0131k vard\u0131, ard\u0131ndan \u0131\u015f\u0131k do\u011fdu\u2026 \u00c7erkes Nart mitolojisi de b\u00f6yle ba\u015fl\u0131yor: \u00c7ocuk be\u015fikte uyurken, nenesi anlatmaya ba\u015fl\u0131yor\u2026 \u201cSen k\u00fc\u00e7\u00fckken, da\u011flar daha yarat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131. Karadeniz, bir insan\u0131n bir ad\u0131m\u0131 kadar ufakt\u0131\u2026\u201d<\/p>\n
Kafkas Mitolojisi, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya mitolojileri gibi, esas\u0131nda, antropomorfiklerin (insan suretindeki tanr\u0131lar) hik\u00e2yesi. Ve ilgin\u00e7 bir \u015fekilde, \u00c7erkes Nart mitolojisinde, insanlara, ya da \u00c7erkeslere dair hi\u00e7bir ayr\u0131nt\u0131 yer almaz. Sadece, bu antropomorfiklerin geli\u015fi, d\u00fcnyay\u0131 kolonize edi\u015fi ve ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131n hik\u00e2yesini anlat\u0131r. Toplam y\u00fcz kadar karakterin, do\u011fumu, ya\u015fay\u0131\u015f\u0131, \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine kurulu bir mitolojik \u00f6rg\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n
Peki hocam, bildi\u011fim kadar\u0131yla, \u00f6zelle\u015fen, \u00f6n plana \u00e7\u0131kan, ay\u0131rt edici \u00f6zelliklere sahip Nartlar var. S\u00f6z gelimi demirci Nart gibi. Bunlar hakk\u0131nda bilgi verir misiniz?<\/strong><\/span><\/p>\nMitolojinin bize anlatt\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, Nartlar\u0131n bir toplumsal hayat\u0131 var ve bu bir pantheon olu\u015fturuyor. Yunan Mitolojisinin \u201cOlympos\u201du neyse, \u00c7erkes-Nart mitolojisinin \u201cHareme Oasha\u201ds\u0131 (Hareme Tepesi) odur. Bu tepe, esas\u0131nda, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya mitolojilerinde g\u00f6zlemlenir. M\u0131s\u0131r mitolojisinde de bu tepe vard\u0131r, mesela piramitler bu tepenin taklididir; S\u00fcmer\u2019de de vard\u0131r, bir \u015fekilde, \u00e7ok \u00fcst\u00fc \u00f6rt\u00fck de olsa, T\u00fcrk mitolojisinde de vard\u0131r, \u201c\u00dclgen\u201d, bu tepenin, bir hakimi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar.<\/p>\n
Bu kutsal da\u011f motifine g\u00f6re, ilk yarat\u0131l\u0131\u015fta, kaostan bir da\u011f y\u00fckselir ve ilk hayat onun \u00fczerinde ba\u015flar. Hint Mitolojisinde, Zend-Avestalarda da bu tepe \u201cHara\u201d tepesidir, S\u00fcmerlerde de \u201cHara\u201d tepesidir, \u00c7erkes Nart mitolojisinde \u201cHareme\u201d, \u015feklinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki \u201ckurgan\u201dlar, \u00c7erkes k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki \u201coasha\u201dlar (o\u015fha okuyunuz), ve bug\u00fcn bizim arkeolojik isim olarak bildi\u011fimiz \u201cT\u00fcm\u00fcl\u00fcs\u201dler, bu kutsal da\u011f\u0131n ufak boyutlardaki birer modelidir, taklididir. Bu kutsal da\u011f, kainat\u0131n merkezindedir; dolay\u0131s\u0131yla bu da\u011f\u0131n ufak bir modelini yap\u0131p, \u00f6l\u00fcy\u00fc onun i\u00e7ine g\u00f6mmek demek, insan\u0131, kainat\u0131n merkezine tekrar yerle\u015ftirmek demektir. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00c7erkes Nart Mitolojisinde Nartlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bu tepede ya\u015far, toplan\u0131r ve kararlar al\u0131r.<\/p>\n
Genel olarak Nartlar\u0131n aras\u0131nda, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u201cana Tanr\u0131\u00e7a\u201d fig\u00fcr\u00fc vard\u0131r. \u00c7ok bilinen \u201cNart Setenay\u201d, bu ana tanr\u0131\u00e7as\u0131n\u0131n \u201cson\u201d versiyonudur. Asl\u0131nda ana tanr\u0131\u00e7a, anaerkil d\u00f6nemin, ta\u015f \u00e7a\u011f\u0131 ve \u00f6ncesinin ba\u015fat tanr\u0131s\u0131d\u0131r ve s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde, erkek tanr\u0131lara yenilen, pantheondaki yeri a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fen, dolay\u0131s\u0131yla toplumsal alandaki rol\u00fc geriye itilen bir karakterdir. Fakat \u00c7erkes Nart mitolojisinde ana tanr\u0131\u00e7a iki d\u00f6nemde ele al\u0131n\u0131r. Birincisi, anaerkil d\u00f6nemin ana tanr\u0131\u00e7as\u0131 ki, ismi \u201cWerser\u0131j\u201dd\u0131r, ikincisi ikincil d\u00f6nemin ana tanr\u0131\u00e7as\u0131, \u201cSetenay\u201d. Ki, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya toplumlar\u0131nda bu evrimi g\u00f6zlemleyebiliriz, ve bu evrim, toplumlar\u0131n mitolojilerine de yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131r, \u201ckad\u0131n\u201d\u0131n toplumsal stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn nas\u0131l git gide d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcne dair. Ancak s\u00f6z gelimi Yunan mitolojisi, neredeyse en ba\u015ftan itibaren, erkek egemen bir havadad\u0131r. Uranos-Kronos-Zeus \u015feklinde, atadan o\u011fla giden bir pantheon ba\u015fat tanr\u0131s\u0131 fig\u00fcr\u00fc vard\u0131r. Kafkas mitolojisinde ise, ilk ba\u015fat tanr\u0131 ana tanr\u0131\u00e7ayken, zamanla erkek fig\u00fcrler \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaya ba\u015flar.<\/p>\n
Nart meclisinin ilk ba\u015fkan\u0131, bir kad\u0131n olan Nart \u201cWerser\u0131j\u201dd\u0131r. (Werser\u0131j, \u201cvarl\u0131kla senli-benli olan\u201d yani, \u201co kadar varl\u0131kla i\u00e7 i\u00e7e ki, onun bilgisi d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey olmaz\u201d demek) Nart Setenay, ikinci bir ana tanr\u0131\u00e7a karakteri olarak dikkat \u00e7eker. Fakat bu, ataerkil d\u00f6nemin yaratt\u0131\u011f\u0131 bir fig\u00fcrd\u00fcr. Nart Werser\u0131j, Yunan Mitolojisindeki Demeter\u2019e (Anadolu\u2019daki Kybele) denk gelirken, Setenay\u2019\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, Athena\u2019d\u0131r. (Sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131k ve bilgelik.) Demeter, kendi ba\u015f\u0131na bir Anadolu tanr\u0131\u00e7as\u0131 olarak daha ba\u015fatken, Athena, Zeus\u2019un k\u0131z\u0131 olarak konumland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lgin\u00e7tir ki, Nart Werser\u0131j olmadan Nart Meclisi toplanam\u0131yorken, Setenay, ataerkil d\u00f6nem fig\u00fcr\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in, Pan- theon\u2019a dahil bile de\u011fildir. Nas\u0131l Demeter Zeus\u2019tan ba\u011f\u0131ms\u0131z, m\u00fcstakil bir tanr\u0131\u00e7aysa, ve Athena Zeus\u2019la kay\u0131tl\u0131ysa, emrine tabii ise, Setenay da \u201cmeclis\u201de \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmadan gidemez.<\/p>\n
Di\u011fer Nartlara gelince\u2026 Nartlar\u0131, d\u00fcnya mitolojilerinde de oldu\u011fu gibi, 1. ku\u015fak, 2. ku\u015fak, 3. ku\u015fak ve son ku\u015fak Nartlar olarak ay\u0131rabiliriz.<\/p>\n
1. Ku\u015fak Nartlar: Nart Werser\u0131j, Nartlar\u0131n Ana Tanr\u0131\u00e7as\u0131d\u0131r. Ps\u0131xo Goashe, Sular Tanr\u0131\u00e7as\u0131. Hud\u0131m\u0131j, \u201cdemirci\u201d. Bu fig\u00fcrler, \u00f6nde gelen 1. Ku\u015fak Nartlar olarak ele al\u0131nabilir.<\/p>\n
2. Ku\u015fak Nartlar: Nart Am\u0131\u015f (Hayvanlar\u0131n Tanr\u0131s\u0131), Nart Mam\u0131\u015f (Bilici-Kahin Tanr\u0131), Nart Txa\u011fale\u00e7 (Bereket-Bitki Tanr\u0131s\u0131) olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar, \u00dc\u00e7\u00fc de Ana tanr\u0131\u00e7a Nart Werser\u0131j\u2019\u0131n \u00e7ocuklar\u0131d\u0131r. Txa\u011fale\u00e7, Yunan Mitolojisindeki \u201cDionysos\u201da, Mam\u0131\u015f, bilicili\u011fi ile Apollon\u2019a tekab\u00fcl eder.<\/p>\n
3. Ku\u015fak Nartlar: Bu ku\u015fakta, hanedanla\u015fma g\u00f6ze \u00e7arpar. Bunlar aras\u0131nda en me\u015fhur olan\u0131, \u201cAlec\u201d s\u00fclalesidir ki, Nart Setenay, bu s\u00fclalenin k\u0131z\u0131d\u0131r. Di\u011fer bir Nart hanedanl\u0131k soyu ise \u011euaze (Rehber) s\u00fclalesidir, mesela \u00c7erkes Nart mitolojisinin Poseidon\u2019u da diyebilece\u011fimiz Nart Wez\u0131rmes ve \u00c7erkes Nart mitolojisinin F\u0131rt\u0131na Tanr\u0131s\u0131 yani (Te\u015fub\u2019u) diyebilece\u011fimiz Nart Sosr\u0131ko da bu \u011euaze yani Rehber ailesindendir. Bu ailenin en \u00f6nemli g\u00f6revi ise Alt\u0131n Elma A\u011fac\u0131n\u0131 korumakt\u0131r. Di\u011fer bir Nart hanedanl\u0131\u011f\u0131 ise \u011euaze yani Rehber ailesiyle iktidar sava\u015f\u0131na giren me\u015fhur Albe\u00e7 ailesidir.<\/p>\n
4. Son ku\u015fak Nartlar\u0131, sohbetin devam\u0131nda, daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n
Yay\u0131nlanacak olan \u00e7al\u0131\u015fmada, \u00f6zellikle Yunan Mitolojisi ile, Kafkas mitolojisini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 okuyarak, Pantheon\u2019daki 12 ana karakterin, Kafkas mitolojisindeki kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131k. Ve ana tezim, \u201cYunan\u201d mitolojisinin, esas\u0131nda, Anadolu-Kafkas mitolojisinin \u201cYunanca\u201d versiyonu oldu\u011fu idi. Yunan mitolojisinin k\u00f6kleri, bilin\u00e7li bir \u015fekilde, Yunan milliyet\u00e7ili\u011fi taraf\u0131ndan karart\u0131lm\u0131\u015f, tamamen \u201cYunanl\u0131lara has\u201d k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r, bunun tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n
Hocam, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalara ge\u00e7meden \u00f6nce, bir soru daha sormak istiyorum. Nartlar\u0131n, \u201cTanr\u0131\u201ddan \u00e7ok, \u201cTitan\u201dlara tekab\u00fcl etti\u011fine dair bir g\u00f6r\u00fc\u015f var, bu konudaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerinizi \u00f6\u011frenebilir miyim? Zira, sizin de bahsetti\u011finiz gibi, \u201cinsanlar\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131\u201dna de\u011finilmiyor, bu a\u00e7\u0131dan Nartlar\u0131, Tanr\u0131lar olarak de\u011fil de, insanlar\u0131n ulu atalar\u0131, bir \u201corijin efsanesi\u201d olarak ele alabilir miyiz?<\/strong><\/span><\/p>\nTitanlarla ilgili elimizdeki en \u00f6nemli kaynak Hesiodos\u2019tur. Ve bu okumalardan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, Olympos\u2019taki tanr\u0131lar da esas\u0131nda birer \u201cTitan\u201dd\u0131r; ve Zeus\u2019un titanlarla sava\u015f\u0131 esas\u0131nda, hanedanlar aras\u0131 bir \u201cyetki\u201d sava\u015f\u0131d\u0131r. Artan do\u011fumlar \u00e7ok fazla \u201ctitan\u201d yaratm\u0131\u015ft\u0131r ve Yunan mitolojisi bunu ancak bir sava\u015f ile d\u00fczene sokabilmi\u015ftir. Zeus\u2019un, Kronos\u2019un o\u011flu olan di\u011fer titanlarla sava\u015f\u0131 ba\u015fka mitolojilerde de g\u00f6zlemlenir. S\u00f6z gelimi S\u00fcmer mitolojisinde, Enlil ve Enki soylar\u0131n\u0131n sava\u015f\u0131, M\u0131s\u0131r\u2019da Osiris ve Seth aras\u0131ndaki sava\u015f gibi. Bu sava\u015f\u0131n \u00c7erkes mitolojisindeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 3. Ku\u015fak \u201chanedanlar\u201d d\u00f6nemi Nartlar\u0131nda Alec s\u00fclalesi ile di\u011fer s\u00fclaleler aras\u0131 sava\u015f ve \u00f6zellikle de Albe\u00e7 ailesiyle verdi\u011fi sava\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla \u201ctitan\u201d ve \u201ctanr\u0131\u201d birbirinden \u00e7ok da farkl\u0131 ele al\u0131nmamal\u0131d\u0131r. Zaten t\u00fcm titan soylar\u0131 Zeus ile ayn\u0131 dedenin yani Uranos\u2019un \u00e7ocuklar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Peki Hocam, felsefi olarak, bu mitolojik metinlerdeki tanr\u0131-titan fig\u00fcrleri, yani \u201cantropomorfik\u201d tanr\u0131lar; \u201catalar k\u00fclt\u00fc\u201dn\u00fcn kal\u0131nt\u0131s\u0131d\u0131r, de\u011fi\u015ferek \u201ctanr\u0131lar pantheonu\u201d haline gelmi\u015f bir versiyonudur diyebilir miyiz? \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cinsan\u201da dair her \u015feyi onlarda g\u00f6zlemleyebiliyoruz, do\u011fum, \u00f6l\u00fcm, sava\u015f, k\u0131skan\u00e7l\u0131k, sevgi gibi. Ki, Yunan mitolojisinden bildi\u011fimiz kadar\u0131yla, baz\u0131 insan soylar\u0131 kendilerini bu tanr\u0131lara dayand\u0131r\u0131yorlar. Bu a\u00e7\u0131dan, mitolojik tanr\u0131lar\u0131n, atalar k\u00fclt\u00fcn\u00fcn bir kal\u0131nt\u0131s\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? \u00c7erkeslerde b\u00f6yle bir durum var m\u0131d\u0131r mesela? Soylar\u0131n\u0131 Nartlara dayand\u0131ran s\u00fclaleler ve benzerleri?<\/strong><\/span><\/p>\nAtalar k\u00fclt\u00fc tabii ki insan\u0131n \u201c\u00f6l\u00fcm\u201d kavram\u0131na e\u011fildi\u011fi ilk andan itibaren, \u00f6l\u00fcmle yok olan atalar\u0131n\u0131 haf\u0131zas\u0131nda y\u00fcceltmesi ile ortaya \u00e7\u0131kan bir k\u00fclt ve b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya k\u00fclt\u00fcrlerinde rastlan\u0131r; T\u00fcrkler, Japonlar gibi. Kafkasya\u2019da da \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir atalar k\u00fclt\u00fc var, bu do\u011frudur. Antik Yunan\u2019da bir\u00e7ok \u201ckurucu ata\u201d, Dardanos gibi, \u00f6ld\u00fckten sonra antropomorfik tanr\u0131 haline getirilmi\u015ftir. M\u0131s\u0131r firavunlar\u0131, firavun oldu\u011fu andan itibaren antropomorfik kabul edilir. Modern d\u00fc\u015f\u00fcnce de mitolojik tanr\u0131lar\u0131n olu\u015fumunu b\u00f6yle a\u00e7\u0131klar. B\u00f6yle yorumlarsak \u201cevet\u201d diyebiliriz. Fakat mitoloji bize bunun tersini s\u00f6yler. S\u00f6z gelimi \u00c7erkes-Nart mitolojisi bize \u015funu s\u00f6yler: D\u00fcnyada hen\u00fcz ya\u015fam yokken, hi\u00e7bir insan ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131\u015fken, Nartlar belirir. D\u0131\u015f uzaydan m\u0131 gelmi\u015flerdir yoksa d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka bir b\u00f6lgesinden mi, belli de\u011fildir. Ayr\u0131ca \u201cnart\u201d kelimesi \u00c7erkes\u00e7ede \u201ctanr\u0131\u201dya tekab\u00fcl etmez. Uzun ya\u015fad\u0131klar\u0131 do\u011frudur, ancak \u00f6ld\u00fckleri de do\u011frudur. Dolay\u0131s\u0131yla \u0130brahimi dinlerdeki \u201ctransandantal\u201d (suretsiz) tanr\u0131yla alakalar\u0131 yoktur. Bunlar\u0131n \u201cyarat\u0131c\u0131\u201d olarak kabul edilmesinin nedeni, bu \u201cnartlar\u0131n\u201d insanlara benzese de onlardan \u00e7ok farkl\u0131 olmas\u0131d\u0131r ve uzun ya\u015famas\u0131d\u0131r.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/gorsel\/kafkasya-Nart-Sosruko.jpg\" "\\"")
Kafkasya\u2019da Nart Sosruko Heykeli<\/figcaption><\/figure>\nBununla ilgili olarak, Hesiodos\u2019a d\u00f6nersek, Hesiodos der ki: \u201cTanr\u0131 be\u015f nesil yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Alt\u0131n \u00c7a\u011f, G\u00fcm\u00fc\u015f \u00c7a\u011f, Demir \u00c7a\u011f\u2026 Ve her \u00e7a\u011f\u0131n \u00f6zellikleri farkl\u0131 farkl\u0131d\u0131r.\u201d Yine kendi i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00e7a\u011f\u0131, Demir \u00e7a\u011f\u0131n\u0131, erdemin yitti\u011fi, insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn k\u0131sald\u0131\u011f\u0131, k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn artt\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011f olarak g\u00f6r\u00fcr. Nartlar\u0131, Hesiodos\u2019un be\u015fli sistemine oturtursak, Nartlar, alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131n insanlar\u0131d\u0131r. Fakat, \u201ckaranl\u0131k \u00e7a\u011f\u201dda yarat\u0131lan \u201cinsan\u201dlar\u0131n bunlar\u0131 tanr\u0131 olarak alg\u0131lamas\u0131n\u0131n nedeni, sonsuz say\u0131lacak kadar uzun s\u00fcre ya\u015famalar\u0131 ve insanlara \u201cekmeyi, bi\u00e7meyi, alet yapmay\u0131\u201d \u00f6\u011fretmeleridir. \u00c7erkeslerde soylar\u0131n\u0131 nartlara dayand\u0131rma meselesine gelince mesela \u00c7erkes Nart mitolojisindeki demirci karakterlerden birisi olan Nart Tlep\u015f (di\u011fer demirci karakterler Nart Debe\u00e7 ve Nar Hud\u0131m\u0131jj\u2019d\u0131r) Yunan mitolojisindeki Hephaistos\u2019tur ve bildi\u011fimiz gibi Hephaistos Olympos da\u011f\u0131ndan kovuldu\u011funda Sind kabilesi ona sahip \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve b\u00fcy\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sindler ise bilindi\u011fi gibi \u00c7erkeslerin atalar\u0131 aras\u0131nda Meot\u2019larla birlikte ad\u0131 say\u0131lan eski halklardand\u0131r. Ne var ki Sindler \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir kabiledir. Mezopotamya\u2019da Kafkasya\u2019da Kuzey Afrika ve Kuzey Hindistan\u2019da ayn\u0131 adla kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131karlar (Bu konuda Aytek Namitok\u2019un Sorbon\u2019da George Dumezil ile birlikte yazd\u0131\u011f\u0131 \u00c7erkeslerin K\u00f6keni adl\u0131 kitaba bak\u0131labilir. KAF-Dav Yay\u0131nlar\u0131ndan \u00e7\u0131kt\u0131 bu kitap).<\/p>\n
Yine mesela Abhazlar\u0131n en eski ailelerinden olan A\u00e7balar ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri kendilerinin do\u011frudan Nart soyundan geldiklerini hep iddia etmi\u015flerdir. \u0130lgin\u00e7tir, B\u00fcy\u00fck \u0130skender de kendisini b\u00f6ylesi bir soya ait sayar ve mesela tarih\u00e7i Herodot b\u00f6ylesi ailelerin kay\u0131tlar\u0131n\u0131n eski M\u0131s\u0131r rahiplerince tutuldu\u011funu ve onlar\u0131n tanr\u0131 soyundan gelen ki\u015filerin kay\u0131tlar\u0131n\u0131 (daha \u00e7ok firavunlar\u0131n) tuttuklar\u0131n\u0131 s\u00f6yler ve Herodot, kendisinden \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f eski bir tarih\u00e7i olan Hecateus\u2019un eski M\u0131s\u0131r\u2019a gitti\u011fini ve kendisinin uzak atalar\u0131n\u0131n bir antropomorfik oldu\u011funu iddia etti\u011fini bunun \u00fczerine Piramit rahipleriyle aralar\u0131nda \u00e7\u0131kan tart\u0131\u015fman\u0131n ar\u015fivlere bak\u0131larak \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc aktar\u0131r. (Herodot Tarihi II: 143)<\/p>\n
Yine Herodot Kolkidelilerin yani Abhazyal\u0131lar\u0131n aslen Eski M\u0131s\u0131rl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 iddia eder. (Herodot Tarihi, Kitap II:104) Esasen iktidar\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6kler yani tanr\u0131lar oldu\u011fu eski d\u00f6nemlerde bir\u00e7ok aristokrat soyun kendi k\u00f6kenini bu tanr\u0131sal soylara yaslama ihtiyac\u0131 hissetmesi olduk\u00e7a ola\u011fand\u0131r. Ve mesela eski S\u00fcmer ve Babil kraliyet ailelerinde de bu tarz me\u015frula\u015ft\u0131rma \u00e7abalar\u0131na s\u0131k\u00e7a rastlanmaktad\u0131r. Bu konuda en eski gelenek ise babas\u0131z do\u011fma k\u00fclt\u00fcd\u00fcr. Baz\u0131 babil krallar\u0131 babas\u0131z do\u011fduklar\u0131n\u0131 dolay\u0131s\u0131yla da as\u0131l babalar\u0131n\u0131n tanr\u0131sal bir karakter oldu\u011fu iddia edilmektedir. Nitekim \u0130sa\u2019n\u0131n babas\u0131z do\u011fdu\u011funun iddia edilmesi de bu eski ve g\u00fc\u00e7l\u00fc gelenekten gelen bir me\u015frula\u015ft\u0131rma refleksidir. Yoksa insanlar babas\u0131z do\u011fmazlar.<\/p>\n
Bir de insanlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131nca<\/strong> \u00fcst\u00fcn yetenekleri var tabii. Bildi\u011fim kadar\u0131yla demirci Nart, demiri elinde hamur gibi yo\u011furabiliyordu mesela.<\/strong><\/span><\/p>\nNart mitolojisinde \u00fc\u00e7 demirci karakter vard\u0131r. Nas\u0131l son ana tanr\u0131\u00e7a fig\u00fcr\u00fc Nart Setenay\u2019sa, son demirci fig\u00fcr\u00fc de Nart Thlepsh(Tlep\u015f)\u2019tir. Nart Tlep\u015f, insanlara madeni i\u015flemeyi \u00f6\u011fretir, en son \u201cdemir\u201di \u00f6\u011frendi\u011fimiz i\u00e7in onu \u201cdemirci\u201d olarak anar\u0131z. Madenleri i\u015fleyen, onlara \u201cform\u201d veren bir karakterdir. Ama asl\u0131nda her bir Nart bir ya da birka\u00e7 konuda alabildi\u011fine yeteneklidir. Ne var ki zamanla Nartlar d\u00fcnyal\u0131la\u015f\u0131r, yetenekleri azal\u0131r. Nitekim Nart A\u015femez hayvanlarla konu\u015fur, Nart Tlep\u015f t\u00fcm madenleri eliyle yo\u011furur, Nart Sosr\u0131ko f\u0131rt\u0131nalar\u0131n hakimidir vb. Ama zamanla hepsinin bu \u00f6zellikleri ya kaybolur ya da zay\u0131flar. Yahut da yeni nesildeki Nartlara aktar\u0131lamaz olur. Bu d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ilgin\u00e7 bir \u015fekilde S\u00fcmer mitolojisindeki karakterlerde de g\u00f6zlemlenir.<\/p>\n
Bildi\u011fim kadar\u0131yla madenin elinde hamur gibi olmas\u0131, \u0130brahimi dinlerdeki Davut fig\u00fcr\u00fcne \u00e7ok benziyor. Ayn\u0131 \u015fekilde, Yunan Mitolojisindeki Hephaistos\u2019a.<\/strong><\/span><\/p>\nBiz, \u0130brahimi dinlere dair et\u00fcd\u00fc kitaba almad\u0131k, \u00e7\u00fcnk\u00fc ba\u015fl\u0131ba\u015f\u0131na bir ara\u015ft\u0131rman\u0131n konusudur. Ancak diyebilirim ki, Yunan mitolojisindeki Hephaistos Kafkasyal\u0131d\u0131r. \u201cSind\u201dler, Kafkasyal\u0131lar\u0131n atalar\u0131d\u0131r ve bir \u201cTrak\u201d kabilesidir. Baz\u0131 yerlerde, \u201cPelasg\u201d olarak da de\u011ferlendirilirler. D\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerine g\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fler ve koloniler kurmu\u015flard\u0131r. \u201cHephaistos\u201d da bir Sind\u2019dir, Olympos\u2019tan a\u015fa\u011f\u0131 at\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bir Sind adas\u0131na d\u00fc\u015fer ve Sindler taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fct\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
Nart Tlep\u015f\u2019in ad\u0131, etimolojik k\u00f6kenlerini inceledi\u011fimizde, varl\u0131\u011f\u0131n \u201cformuyla\u201d alakal\u0131 olan daha do\u011frusu \u201cform veren – form verici\u201d demektir. Bunun T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, bug\u00fcn Bekta\u015fi gelene\u011finde hala ya\u015fayan, \u201cdon\u201d kavram\u0131d\u0131r. (Form) Dolay\u0131s\u0131yla Tlep\u015f, \u201cform\u201d vericidir, \u201cdon\u201d \u00fcstad\u0131d\u0131r. Tlep\u015f\u2019in i\u015fledi\u011fi ilk maden ise demir de\u011fil, \u201calt\u0131n\u201dd\u0131r. (Muhtemelen ilk i\u015flenen maden alt\u0131nd\u0131r, Marks\u2019ta da g\u00f6r\u00fcr\u00fcz bu fikri. )<\/p>\n
Bu ana karakterlerin yan\u0131nda, ba\u015fat karakterlerin yan\u0131nda, bir de \u201cf\u0131rt\u0131na tanr\u0131s\u0131\u201d karakteri vard\u0131r. Mezopotamya\u2019da \u201cMarduk\u201d, Anadolu\u2019da \u201cTe\u015fup\u201d olarak g\u00f6r\u00fcnen bu karakterin \u00c7erkes Nart mitolojisindeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 Nart \u201cSosruko\u201ddur.<\/p>\n
Hocam, bir kan\u0131 var: B\u00fct\u00fcn dinlerdeki tanr\u0131lara kaynakl\u0131k eden en temel tanr\u0131n\u0131n \u201cg\u00f6k\u201dle ili\u015fkili, g\u00f6k g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc ve f\u0131rt\u0131na tanr\u0131s\u0131 oldu\u011funa dair. S\u00f6z gelimi, T\u00fcrk \u201cG\u00f6k Tengrisi\u201d ve onun e\u015fde\u011feri olan Hint-Avrupa \u201cDyeus\u201du. Bu fikirle alakal\u0131, \u00c7erkes mitolojisini ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, ne dersiniz?<\/strong><\/span><\/p>\nNart mitolojisinde en \u00e7ok i\u015flenmi\u015f olan karakter Sosruko\u2019dur. Bu a\u00e7\u0131dan, bunu bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc destekleyecek bir bilgi olarak sunabiliriz. Ayn\u0131 \u015fekilde, S\u00fcmer mitolojisinde en \u00e7ok i\u015flenmi\u015f karakter, e\u015fde\u011feri olan \u201cMarduk\u201dtur. Bunun bir nedeni \u201cg\u00f6k\u201dle olan ba\u011flant\u0131s\u0131d\u0131r, ancak muhtemel bir di\u011fer nedeni de, bu \u201cf\u0131rt\u0131na tanr\u0131s\u0131\u201d fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn, pantheondaki en son ku\u015fak tanr\u0131lardan olmas\u0131d\u0131r, yani insan haf\u0131zas\u0131ndaki yerinin daha taze olmas\u0131d\u0131r. Yani belki de en temel tanr\u0131 de\u011fil, en yeni tanr\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in b\u00f6yle i\u015flenmi\u015ftir. Mitolojik metinlerde, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz \u201ctitanlar sava\u015f\u0131\u201d gibi olaylar sonras\u0131nda, Marduk, Sosruko, Te\u015fup gibi tanr\u0131lar, di\u011fer b\u00fct\u00fcn tanr\u0131lar\u0131 ve tanr\u0131sal tradisyonlar\u0131 yenerler, b\u00fct\u00fcn tap\u0131naklardaki tek s\u00f6z sahibi olan tanr\u0131 haline gelirler, o y\u00fczden me\u015fhurdurlar. S\u00f6z gelimi Marduk Mezopotamya\u2019da, Enki\u2019nin o\u011flu olarak Enlil soyuyla sava\u015f\u0131r ve di\u011fer b\u00fct\u00fcn karakterlere \u00fcst\u00fcnl\u00fck kurar; t\u0131pk\u0131 Nart mitolojisindeki Sosruko\u2019nun, hanedanlar sava\u015f\u0131nda b\u00fct\u00fcn Nartlar\u0131, Devleri, C\u00fcceleri yenilgiye u\u011fratarak, \u201cHareme Osha\u201dn\u0131n tek s\u00f6z sahibi haline gelmesi gibi.<\/p>\n
Peki, Pantheon\u2019u bir tarafa b\u0131rak\u0131r, halka inersek, tap\u0131nma ayinleri ya da rit\u00fceller a\u00e7\u0131s\u0131ndan, bize neler anlatabilirsiniz? Ya da Nartlara tap\u0131nma var m\u0131?<\/strong><\/span><\/p>\nKafkas mitolojisini d\u00fcnya mitolojisinden farkl\u0131 k\u0131lan \u00f6zellik, onu e\u015fsiz yapan \u015fey, bu mitoloji bir din haline gelmemi\u015ftir. Bu mitoloji, bir din do\u011furmam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn di\u011fer mitolojiler, az \u00e7ok, tap\u0131naklar\u0131 olan, rahipleri olan dinler yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Kafkas mitolojisi ise, b\u00fct\u00fcn versiyonlar\u0131yla, \u00c7erkes, Kara\u00e7ay- Balkar (T\u00fcrk), Asetin (Hint-Avrupa), asla bir din haline gelmemi\u015ftir. Esas\u0131nda bu, onu g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ta\u015f\u0131yan en b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Zira din, tap\u0131naklar kurunca onun tekeline girer ve tap\u0131naklar ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda din ya da inan\u0131\u015f da ortadan kalkar.<\/p>\n
Hocam, o zaman daha \u00f6nceki sohbetimizde de\u011findi\u011finiz \u201ckurumsalla\u015fma\u201dn\u0131n, \u201cdevlet\u201d ve \u201cdin\u201din, toplumsal haf\u0131zay\u0131 tehlikeye soktu\u011funa dair tespitlerinizi burada yineleseniz?<\/strong><\/span><\/p>\nKafkasya, \u201cd\u0131\u015f d\u00fcnya\u201dn\u0131n, devletler yaratan medeniyetler sisteminin her zaman d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Bunun nedeni, \u201cdin\u201di bir toplum olmamas\u0131na ra\u011fmen \u201ctanr\u0131\u201dn\u0131n \u00e7ok ba\u015fat olmas\u0131, \u201cdevlet\u201dli bir toplum olmamas\u0131na ra\u011fmen anar\u015fi g\u00f6stermemesi, bir d\u00fczenin var olmas\u0131d\u0131r. Bu esas\u0131nda k\u00f6klerin kaybolmamas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Devlet, esasen, g\u00f6\u00e7en bir toplumun yeni co\u011frafyada tutunma aray\u0131\u015f\u0131ndan do\u011far; s\u00f6z gelimi tarihteki ilk devlet S\u00fcmer Devleti\u2019dir ve b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle k\u00f6kenlerinin Orta Asyal\u0131 oldu\u011funa dair savlar tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Bir \u015fekilde (tufanla alakal\u0131) Mezopotamya\u2019n\u0131n yabani iklimine gelmi\u015fler ve burada hayatta kalabilmek i\u00e7in devlet kurmu\u015flar. K\u00f6klerinden (do\u011fduklar\u0131 yerden) kopmu\u015f olduklar\u0131 i\u00e7in, mitolojilerini unutmamak ad\u0131na tradisyonlar, tap\u0131naklar yoluyla bir din yaratm\u0131\u015flard\u0131r. Toplum haf\u0131zas\u0131n\u0131, korunma ve beslenmesini devlete, mitolojisini ise din adamlar\u0131na terk etmi\u015ftir. Ancak Kafkasya, bir \u201ctufan\u201d k\u00fclt\u00fcr\u00fc, bir do\u011fdu\u011fu yerden kopu\u015f durumu ya\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Kafkas mitolojisinin ilgin\u00e7 bir \u00f6zelli\u011fini payla\u015fay\u0131m; Orta Asya, Anadolu ve Mezopotamya mitolojilerinin ba\u015flang\u0131c\u0131, bir \u015fekilde \u201cTufan\u201dla ili\u015fkilidir. G\u00fc\u00e7l\u00fc bir tufan motifi, \u201cyerinden yurdundan olma\u201d motifi vard\u0131r. Kafkas K\u00fclt\u00fcr\u00fcnde ise \u201cTufan\u201d oldu\u011funda, Kafkasya\u2019n\u0131n etkilenmedi\u011fi, da\u011flara \u00e7\u0131kan insanlar\u0131n kurtuldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylenir. Buna g\u00f6re Kafkasyal\u0131lar yurtlar\u0131ndan kopmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, ilk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 yerden hi\u00e7 ayr\u0131lmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in toplumsal haf\u0131za, gelenekler yoluyla \u00e7ok rahat bi\u00e7imde ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa aktar\u0131lm\u0131\u015f, dolay\u0131s\u0131yla din ve devlet gibi kurumlara ihtiya\u00e7 duyulmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Hocam burada \u00f6nemli bir tespit var. \u00d6yleyse \u201cotokton\u201d kavimler d\u00fczen yaratsa bile asla devlet yaratmaz, devlet kuranlar her zaman g\u00f6\u00e7ebelerdir diyebilir miyiz?<\/strong><\/span><\/p>\nTabii ki. Esasen, mitoloji dedi\u011finiz \u015fey \u201cmodern\u201d bak\u0131\u015f\u0131n biraz d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karsak, tufan \u00f6ncesinin tarihidir. Ve tufanla birlikte yerinden yurdundan edilen her toplum, mitolojinin \u00f6nemini bilmekte ve korumaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. S\u00f6z gelimi, S\u00fcmerlerin ilk yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fey kendi mitolojileridir. \u015eunu diyebiliriz ki, bir \u015fekilde yerinden yurdundan edilmeyen halk devlet kurmaz. Mesela Akha\u2019lar g\u00f6\u00e7ebedir, devlet kurmu\u015flard\u0131r. (Yunanistan) Ama Yunanistan\u2019\u0131n as\u0131l \u201cyerle\u015fi\u011fi\u201d olan Pelasglar devlet kurmam\u0131\u015flard\u0131r. Ya da Aztekler, Mayalar, \u0130nkalar… Hepsi g\u00f6\u00e7ebe ge\u00e7mi\u015fe sahip kavimlerdir ve devletler kurmu\u015flard\u0131r, ancak bu \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn de \u201ctemel\u201dindeki \u201cToltek\u201dler devlet kurmam\u0131\u015flar ama mitolojik olarak bunlar\u0131 beslemi\u015flerdir. Anadolu\u2019ya bakarsak, Hititler g\u00fc\u00e7l\u00fc bir devlet kurmu\u015flar, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir din yaratm\u0131\u015flar ama devletlerini \u00fczerine kurduklar\u0131 \u201cHatti\u201dler, devlet kurmam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Peki, Roma i\u00e7in, Etr\u00fcskleri b\u00f6yle g\u00f6rebilir miyiz?<\/strong><\/span><\/p>\nEtr\u00fcskler de b\u00f6lgeye sonradan g\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f bir halkt\u0131r ancak Roma\u2019ya nazaran daha az \u201cdevlet\u201dtirler. Burada k\u0131yaslamam\u0131z gereken, Avrupa\u2019n\u0131n as\u0131l yerlileri olan Keltler. Keltler, \u0130lliryal\u0131lar, Pelasglar ve Traklar imparatorluklar do\u011furan devletler kurmam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Sadece Traklar son d\u00f6nemlerinde yani t\u00fcm \u00e7evrelerin Hint-Avrupal\u0131 i\u015fgalci k\u00f6kenli devletlerle ve \u00f6zellikle de Roma devleti taraf\u0131ndan sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Odris adl\u0131 krall\u0131\u011f\u0131 kurmu\u015flard\u0131r. Ancak yine de bir\u00e7ok b\u00fcy\u00fck Trak kabilesi bu devlete kat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Yine Traklar Anadolu\u2019da kurduklar\u0131 Frigya devletini de Anadolu\u2019ya geldikten en az 200 y\u0131l sonra kurmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Burada sizi destekleyen bir durum var; Keltlerin ana vatan\u0131 bug\u00fcnk\u00fc Bavyera b\u00f6lgesi, Halstadtt k\u00fclt\u00fcr\u00fc. Ve orada bir Kelt devleti yok. Ancak sonradan g\u00f6\u00e7t\u00fckleri Britanya adalar\u0131nda Keltler devlet kuruyorlar.<\/p>\n
Hocam, bir sorum daha olacak. Biliyorsunuz T\u00fcrklerde \u201cozan\u201dlar, kuzey Cermenlerinde \u201cskald\u201dlar, K\u00fcrtlerde \u201cdengbej\u201dler, \u0130ngiltere\u2019de \u201cbard\u201dlar, Antik Yunan\u2019da Homeros gelene\u011finden gelenler mitolojik metinleri aktarmakla g\u00f6revliler ve mitolojik metinler hep \u201c\u015fiir\u201dle aktar\u0131l\u0131yor. Kafkasya\u2019da, Adige k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde durum nas\u0131ld\u0131r? Mistik-mitolojik bilgiyi aktaran bir s\u0131n\u0131ftan ve gelenekten s\u00f6z edebilir miyiz?<\/strong><\/span><\/p>\nGiambattista Vico bir kitab\u0131nda der ki, \u201cilk dil \u015fiirdi.\u201d Dolay\u0131s\u0131yla insan ilk konu\u015ftu\u011funda \u201c\u015fiirce\u201d konu\u015ftu. Esas\u0131nda \u201cd\u00fcz yaz\u0131\u201d \u015fiir kadar eski de\u011fildir ve eski, belki \u201cilkel\u201d dilde a\u011fz\u0131n\u0131zdan \u00e7\u0131kan her \u015fey \u015fiirdir. Hen\u00fcz \u201cyetenek\u201d ile alakal\u0131 hale gelmemi\u015ftir. Bu y\u00fczdendir ki, Antik Yunan filozoflar\u0131 \u201cbilim\u201di s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131rken en ba\u015fa \u201c\u015fiir\u201di koyar. Bu y\u00fczden, \u201ctufan \u00f6ncesi tarihi\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z mitolojinin \u015fiirsel bir dille aktar\u0131l\u0131yor olmas\u0131 tesad\u00fcf de\u011fildir. S\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde \u201cdil\u201d d\u00fcz konu\u015fmaya ge\u00e7mi\u015fse de, mitolojik metinler her zaman \u015fiir halinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7erkes k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde mitolojiyi, ki bizim mitoloji dedi\u011fimiz esas\u0131nda \u201cmasal\u201dd\u0131r – o halde masal\u0131, aktarmakla alakal\u0131 olan gelenek Cequakwue k\u00fclt\u00fcr\u00fcd\u00fcr. \u201cOzan\u201d\u0131n ya da Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki \u201cHomeros\u201d ya da \u201cHomeros o\u011fullar\u0131\u201d kurumunun \u00c7erkes k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 Cequakwue\u2019dir. Bunlar yi\u011fitlik t\u00fcrk\u00fclerini, \u015fark\u0131lar\u0131, masallar\u0131 ya\u015fatagelir ve Nart mitolojisini ele al\u0131rsak, \u00c7erkes mitolojisinin metinlerini ilk aktaranlar kad\u0131nlard\u0131r. Yani, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki \u201cDede Korkut\u201d fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00c7erkes k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kad\u0131nd\u0131r. Cequakwueler erkek olsalar da, mitolojik metinleri ilk defa aktarmay\u0131 \u00fcstlenenler kad\u0131nlard\u0131r, ki mitolojik tekstin i\u00e7inde de bu durum belirtilir. Bu kad\u0131nlar \u201camazon\u201d kad\u0131nlar\u0131na benzer bir \u015fekilde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131karlar: Sava\u015f\u00e7\u0131 ve bilge. Ve, az \u00f6nce Pantheon olarak anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z Nartlar\u0131n erkeklerini, bu kad\u0131nlar yeti\u015ftirir. Yani b\u00fct\u00fcn erkek Nart karakterlerini ya Werser\u0131j, ya Setenay e\u011fitmi\u015ftir. Belli bir olgunlu\u011fa kadar yer alt\u0131ndaki labirentlerde yeti\u015ftirilip, Nartlar aras\u0131na kat\u0131lan bebek fig\u00fcr\u00fc, Nart mitolojisinde g\u00f6z\u00fcm\u00fcze \u00e7arpar.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/gorsel\/elbrus.jpg\" "\\"Elbruz\\"")
T\u00fcrklerin “Mingitav”, \u00c7erkeslerin “Oshamahue”, di\u011ferlerinin “Elbruz” dedi\u011fi da\u011f<\/figcaption><\/figure>\nHocam, buradan \u201canaerkillik\u201d konusuna gelirsek, Kafkas mitolojisinde anaerkillik hakk\u0131nda ne s\u00f6yleyebilirsiniz?<\/strong><\/span><\/p>\nAnaerkillik, benim tarihsel anlay\u0131\u015f\u0131ma g\u00f6re, M.\u00d6. 3200\u2019lerden itibaren yerini yava\u015f yava\u015f ataerkilli\u011fe b\u0131rak\u0131r. Bat\u0131n\u00ee gelenekte bir s\u00f6z vard\u0131r; \u201cYukar\u0131da nas\u0131lsa, a\u015fa\u011f\u0131da da \u00f6yle.\u201d Esasen, anaerkilli\u011fin, tar\u0131m toplumuna ge\u00e7i\u015fle yerini ataerkilli\u011fe b\u0131rakmas\u0131 gibi, ana tanr\u0131\u00e7a fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn erkek tanr\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda gerilemesi de, mitolojik metinlerde s\u00f6z konusudur. \u201cVen\u00fcs\u201d\u00fcn g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki ba\u015fat konumunu yitirmesi ile anaerkilli\u011fin ortadan kalkmas\u0131, birbiriyle ili\u015fkilidir. Bir \u015fekilde Ven\u00fcs, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki korkutucu konumunu yitirmi\u015f ve mitolojik ana tanr\u0131\u00e7a fig\u00fcr\u00fc yava\u015f\u00e7a geri plana itilmi\u015ftir. Fakat asla yok edilememi\u015ftir. S\u00f6z gelimi, \u0130sa\u2019n\u0131n Meryem\u2019i gibi.<\/p>\n
Ana tanr\u0131\u00e7an\u0131n Anadolu\u2019daki en \u00f6rg\u00fctl\u00fc dinsel yap\u0131s\u0131 Frigyal\u0131lar\u2019dad\u0131r. Diyebiliriz ki bug\u00fcnk\u00fc Vatikan bir ana tanr\u0131\u00e7a tap\u0131na\u011f\u0131d\u0131r ve mimarisini Gordion \u2013 Eski\u015fehir civar\u0131ndaki ana tanr\u0131\u00e7a tap\u0131na\u011f\u0131ndan alm\u0131\u015ft\u0131r. Esas\u0131nda, \u201cBaba-O\u011ful-Kutsal Ruh\u201d \u00fc\u00e7lemesinin k\u00f6keninde, Ana Tanr\u0131\u00e7a-Baba Tanr\u0131\u00e7a ve F\u0131rt\u0131na Tanr\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7lemesi yatar diye bir iddiada bulunabilir, tart\u0131\u015fabiliriz. Buna g\u00f6re, Hristiyanl\u0131ktaki Teslis, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya mitolojisinde var olan \u201cilk \u00fc\u00e7 antropomorfik\u201d inanc\u0131n\u0131n dinle\u015fmi\u015f, i\u00e7i bo\u015falt\u0131lm\u0131\u015f halidir. \u201c\u00dc\u00e7ler\u201d, \u201cyediler\u201d ve \u201conikiler\u201d neredeyse b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada, mitolojik metinlerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. M\u0131s\u0131r\u2019daki \u201c\u0130sis-Osiris-Horus\u201d, \u00c7erkes Nart mitolojisinde \u201cWezirmes-Setenay-Sosruko\u201d gibi \u00fc\u00e7l\u00fcler, Baba-O\u011ful-Kutsal Ruh olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Tek fark, antropomorfik yap\u0131s\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, transandantal bir yap\u0131ya kavu\u015fmu\u015ftur. Ancak yine de, insan suretli tasvir yayg\u0131nd\u0131r. Diyebiliriz ki, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n ikonografisi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde pagand\u0131r. Ancak bu pagan yap\u0131n\u0131n, tek tanr\u0131l\u0131 oldu\u011funu iddia eden bir dine giydirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, \u00e7eli\u015fki ve tutars\u0131zl\u0131klar do\u011furur ve bu y\u00fczden Hristiyanl\u0131k, teolojik sald\u0131r\u0131lara a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
Yahudilik, Hristiyanl\u0131k ve \u0130slam bir noktada birle\u015firler: Bu \u00fc\u00e7 din, amans\u0131z birer pagan d\u00fc\u015fman\u0131d\u0131r. Ancak, burada s\u00f6ylememiz gereken \u015fu ki, esas\u0131nda, Paganl\u0131k, bu dinlerin anlad\u0131\u011f\u0131 \u201cPaganl\u0131k\u201d de\u011fildir. Paganl\u0131k, esas\u0131nda \u201c\u00e7oktanr\u0131c\u0131\u201d bir yap\u0131 arz etmez. Esasen, Kafkasya\u2019daki Tanr\u0131 alg\u0131s\u0131 tektir, di\u011fer b\u00fct\u00fcn \u201cNart\u201d karakter ve isimleri, kozmik isimlerdir; bir yarat\u0131l\u0131\u015f tablosu ortaya koyarlar. Bunu \u0130slami bir dille a\u00e7\u0131klayacak olursak, bu karakterler bir ve tek olan Tanr\u0131\u2019n\u0131n, doksan dokuz eril ve di\u015fil s\u0131fat\u0131n\u0131 simgelerler.<\/p>\n
Bildi\u011fim kadar\u0131yla, bir\u00e7ok mitolojik metinde bu \u201c\u00f6zde Tek Tanr\u0131c\u0131l\u0131k\u201d motifi ve 99 suret var. S\u00f6z gelimi Druidizm, G\u00f6k Tanr\u0131 dini\u2026 Ya da Viking Tanr\u0131s\u0131 Odin\u2019in s\u0131fatlar\u0131\u2026<\/strong><\/span><\/p>\nEvet, M\u0131s\u0131r\u2019da da \u201c99 + 1\u201d, S\u00fcmer\u2019de de \u201c99 + 1\u201d, Kafkas mitolojisinde de \u201cSosruko ve 99 Nart\u201d \u015feklinde, 99 + 1. Bu s\u0131fatlar\u0131n esas\u0131nda eski \u201ckozmik \u015fair\u201dlerin anlat\u0131lar\u0131n\u0131n ger\u00e7ek san\u0131lmas\u0131ndan ileri gelen bir \u201ck\u00f6klerinden kopu\u015f\u201d nedeniyle tanr\u0131sal bir hal ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. En az\u0131ndan, \u00c7erkes\u00e7e i\u00e7in, dilbilimsel a\u00e7\u0131dan bu kan\u0131tlanabilir bir iddiad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00c7erkes\u00e7ede b\u00fct\u00fcn Nart isimleri birer fiil ve s\u0131fattan t\u00fcremi\u015ftir. Anlat\u0131lar\u0131 ilk aktaranlar\u0131n, bu s\u0131fatlar\u0131 ayr\u0131 birer tanr\u0131 olarak kabul etmedi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Esas\u0131nda \u00c7erkes Nart mitolojisi de, d\u00fcnya mitolojisinin en \u00f6nemli par\u00e7as\u0131 olan, \u201c\u00f6l\u00fcler kitab\u0131\u201dd\u0131r; M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcler kitab\u0131, Tibet\u2019in \u00f6l\u00fcler kitab\u0131 gibi. Homer\u2019in Odysseus destan\u0131, asl\u0131nda \u00f6l\u00fcler kitab\u0131 motifidir. Akha komutan\u0131 Ulise, yolculu\u011fu esnas\u0131nda \u00f6l\u00fcler diyar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr, bir \u00e7ukur \u015feklinde. Bunun S\u00fcmer\u2019deki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 G\u0131lgam\u0131\u015f\u2019t\u0131r, Nart mitolojisindeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ise Nart A\u015femez. Ve Nart mitolojisinin \u00c7erkes versiyonundaki \u00f6l\u00fcler \u00fclkesi ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na, i\u00e7 kurallar\u0131 olan bir alemdir, en \u00e7ok eski M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcler \u00fclkesi tasvirine benzer. Mesela M\u0131s\u0131r\u2019da, Osiris bu d\u00fcnyadan g\u00f6\u00e7t\u00fckten sonra \u00f6l\u00fcler \u00fclkesine hakim olur, bizde ise Nart Wezirmes, Nart Sosruko\u2019nun babas\u0131, \u00f6l\u00fcler \u00fclkesine hakim olur. Sosruko da \u00f6l\u00fcler \u00fclkesine iner ve babas\u0131yla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr. Burada, Orta Asya ile bir ili\u015fki de ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla \u00c7erkes Nart mitolojisinin anla\u015f\u0131lmas\u0131, Anadolu ve Orta Asya aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fcy\u00fc de kuracakt\u0131r. Zira esas\u0131nda O\u011fuzname\u2019de de bir \u00f6l\u00fcler \u00fclkesi temas\u0131 g\u00f6ze \u00e7arpar ve oradaki Deli Dumrul fig\u00fcr\u00fc Nart Sosruko\u2019ya benzerlikler g\u00f6sterir. Ki bu durum, d\u00fcnya mitolojisindeki \u201c\u00f6l\u00fcler \u00fclkesi olmadan mitoloji olmaz\u201d \u015feklinde tan\u0131mlayabilece\u011fimiz kural\u0131n, O\u011fuzname\u2019ye tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Burada temel fig\u00fcr, \u201c\u00f6l\u00fcmle hesapla\u015fmak\u201dt\u0131r.<\/p>\n
Burada diyebiliriz ki, O\u011fuzname bize Dede Korkut ile kalm\u0131\u015ft\u0131r ancak \u00e7ok daha eski bir gelene\u011fin yarat\u0131s\u0131d\u0131r. Odysseus destan\u0131n\u0131n bize Homeros taraf\u0131ndan aktar\u0131lmas\u0131 gibi g\u00f6rebiliriz bu durumu. Dede Korkut bir ozan s\u0131fat\u0131yla arac\u0131d\u0131r. Ve O\u011fuzname\u2019de belirgin bir Kafkasya izi g\u00f6zlenir. Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk ve \u00c7erkes mitolojilerinin, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 okunmas\u0131 bir gerekliliktir. T\u00fcrk Mitolojisindeki Kafkas etkisi ve Kafkas mitolojisindeki T\u00fcrk etkisi (s\u00f6z gelimi, \u201cSetenay\u201d kelimesi b\u00fcy\u00fck ihtimalle T\u00fcrk\u00e7e k\u00f6kenlidir ya da Hint Avrupacad\u0131r ancak \u00c7erkes\u00e7e de\u011fildir) ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. S\u00fcmer ve T\u00fcrk mitolojisi \u201cTufan\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f\u201d, \u00c7erkes mitolojisi ise tufandan etkilenmemi\u015f ancak \u201cg\u00f6zlemi\u015f\u201d halklar\u0131n mitolojileri olarak \u201ceski d\u00fcnya tarihi\u201d a\u00e7\u0131s\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131 okundu\u011funda, bize yeni ve ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 bilgiler bah\u015fedecektir.<\/p>\n
Hocam, son olarak eklemek, s\u00f6ylemek iste- di\u011finiz bir \u015fey var m\u0131?<\/strong><\/span><\/p>\nBana mikrofon uzatt\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in \u00f6ncelikle te\u015fekk\u00fcr ediyorum. Mitoloji evrensel bir temad\u0131r. Benim amac\u0131m da medeniyet havzalar\u0131n\u0131 mitoloji ba\u011flam\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131p ili\u015fkileri ara\u015ft\u0131rmak. \u00d6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum ki, insanl\u0131\u011f\u0131n bu ortak bah\u00e7esindeki evrensel temalar kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131k\u00e7a, \u00e7ok farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnen topluluklar\u0131n birbirine ne kadar yak\u0131n oldu\u011fu, nas\u0131l ayn\u0131 kaynaktan beslendi\u011fimiz daha \u00e7ok anla\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n
Bu s\u00f6yle\u015fi Siyah Beyaz K\u00fclt\u00fcr ve Sanat Platformu<\/strong><\/em> dergisinin 7. say\u0131s\u0131 i\u00e7in M. Bahad\u0131rhan Din\u00e7aslan<\/strong><\/a> taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f ve yay\u0131nc\u0131s\u0131n\u0131n izniyle Kay\u0131p R\u0131ht\u0131m<\/strong><\/em>\u2019a eklenmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"r\u00f6portaj M. Bahad\u0131rhan Din\u00e7aslan Hocam merhabalar. \u00d6ncelikle Siyah Beyaz okurlar\u0131na kendinizi k\u0131saca tan\u0131t\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z? Kayseri P\u0131narba\u015f\u0131l\u0131y\u0131m. Sosyoloji okudum. Uluslaras\u0131 ili\u015fkilerde ihtisas yapt\u0131m. \u0130lk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m Balkanlar \u00fczerineydi, Arnavut milliyet\u00e7ili\u011fi ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131m. Son be\u015f alt\u0131 y\u0131ld\u0131r mitoloji \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131yorum. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarla, bir dizi mitoloji konulu kitap \u00e7\u0131kt\u0131 ortaya. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar temelinde Kafkas-\u00c7erkes mitolojisinin yer […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1029,"menu_order":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","template":"page2.php","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":{"0":"post-27580","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"kose_yazari-m-bahadirhan-dincaslan"},"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/27580","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=27580"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/27580\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1029"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=27580"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/gorsel\/selcuk-baglar-soylesi.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/www.kayiprihtim.org\/portal\/gorsel\/SAWSROUQA.jpg\" "\\"Kafkasya\u2019da")
<\/a>